Diploması var ama vasıfsız işte çalışıyor: Almanya yabancı uzmanları değerlendiremiyor

Almanya, büyüyen nitelikli iş gücü açığını kapatmak için yurt dışından daha fazla çalışan çekmeye çalışıyor. Ancak ülkede halihazırda çalışan çok sayıda yabancı, meslek veya üniversite diploması olmasına rağmen kendi alanında görev yapamıyor. Özellikle denklik işlemlerinin uzun sürmesi, yetişmiş personelin aylarca yardımcı işlerde çalışmasına yol açabiliyor.

Rakamlar, yabancı çalışanların Almanya iş gücü piyasasındaki ağırlığının giderek arttığını gösteriyor. Bir yıl içinde Alman çalışanların sayısı 269 bin azalarak 29 milyonun altına inerken yabancı çalışanların sayısı 194 bin arttı ve 5,9 milyonu geçti. Buna rağmen toplam istihdam 75 bin kişi geriledi.

Bugün Almanya'daki çalışanların yüzde 17'si yabancı ülke vatandaşı. Personel sıkıntısının belirgin olduğu bakım sektöründe ise her beş çalışandan birinden fazlası yabancı.

Ancak yabancı çalışan sayısındaki artış, mevcut mesleki yeterliliklerden aynı ölçüde yararlanıldığı anlamına gelmiyor. Yabancı çalışanların yaklaşık yüzde 36'sı yardımcı işlerde görev yapıyor. Alman çalışanlarda bu oran yüzde 12'nin biraz üzerinde.

Daha çarpıcı olan ise mesleki eğitimi veya üniversite diploması bulunanların durumu. Tanınmış mesleki yeterliliğe sahip yabancıların yüzde 29'dan fazlası yardımcı işlerde çalışıyor. Üniversite mezunlarında da oran yüzde 12,5'e ulaşıyor. Böylece üniversite mezunu her sekiz yabancı çalışandan biri eğitim düzeyinin oldukça altında bir işte görev yapıyor.

Denklik süreci 15 aya kadar uzayabiliyor

Sorunun en belirgin yaşandığı alanlardan biri, mesleği yapabilmek için resmi denklik gereken sektörler. Yurt dışında bakım alanında eğitim alan bir kişinin Almanya'da tam yetkiyle çalışabilmesi için mesleki yeterliliğinin tanınması gerekiyor.

"Anerkennung in Deutschland" portalındaki bilgilere göre belgelerin eksiksiz teslim edilmesinin ardından denklik işlemleri genellikle üç ila dört ay sürüyor. Ancak yabancı ülkedeki eğitim ile Almanya'daki eğitim arasında önemli farklılıklar tespit edilirse ek eğitimler gündeme geliyor.

Stuttgart Bölge Valiliğine göre bakım sektöründeki uyum eğitimleri ortalama sekiz ila 11 ay sürebiliyor. Her iki aşamanın art arda tamamlanması gerektiğinde denklik için gereken toplam süre 11 ila 15 aya ulaşabiliyor.

Bu süre boyunca kişi bir hastane veya bakım kuruluşunda çalışmaya başlamış olsa bile eğitimini aldığı görevi tam yetkiyle üstlenemeyebiliyor. Sağlık kuruluşlarında, gerekli mesleki eğitime sahip çalışanların denklik belgesini beklerken aylarca daha düşük nitelik gerektiren görevlerde çalıştırıldığı örneklerle karşılaşılıyor.

Sürecin Almanya genelinde tek tip yürütülmemesi de ayrı bir sorun oluşturuyor. İşlemler ve sorumlu kurumlar bölgelere göre değişebildiği için özellikle farklı şehirlerde faaliyet gösteren işverenlerin personel planlaması zorlaşıyor.

Bir açık pozisyon iki ayrı maliyet yaratıyor

Denklik işlemlerindeki gecikmenin faturası yalnızca çalışanlara çıkmıyor. Hastaneler ve bakım kuruluşları, eğitimli bir personeli istihdam ettikleri halde denklik tamamlanmadığı için bu kişiyi ihtiyaç duydukları uzman pozisyonunda kullanamayabiliyor.

Bu durumda aynı personel açığının fazla mesai, geçici iş gücü veya başka çalışanlarla kapatılması gerekiyor. Böylece kurum, gerekli eğitime sahip bir kişiye zaten maaş öderken açık kalan uzman pozisyonu için ikinci bir maliyetle karşılaşabiliyor.

Devlet tarafından yürütülen "Triple Win" programındaki süreç de yabancı sağlık personelinin Almanya'da mesleğine başlamasının ne kadar zaman alabildiğini gösteriyor. Federal İş Ajansı ile Alman Uluslararası İşbirliği Kurumu tarafından 2013'ten bu yana yürütülen program kapsamında üçüncü ülkelerden bakım personeli Almanya'ya getiriliyor.

Bugüne kadar program aracılığıyla 400'den fazla kuruma 8 binden fazla bakım çalışanı ve 600'ün üzerinde mesleki eğitim öğrencisi yerleştirildi.

Seçilen çalışanların diplomaları Almanya'ya gelmeden önce kontrol ediliyor ve denklik süreci de ülkeye girişten önce başlatılıyor. Buna rağmen işlemler her zaman çalışan Almanya'ya gelene kadar tamamlanmıyor. Dosyaya göre dil eğitimi, uyum programı veya mesleki bilgi sınavı gibi ek aşamalar gerekebiliyor. Federal İş Ajansının verilerine göre ülkeye giriş genellikle sürecin başlamasından altı ila 12 ay sonra gerçekleşiyor.

İş gücü açığının ekonomik faturası büyüyor

Yabancı çalışanların sahip olduğu ancak kullanılamayan mesleki yeterliliklerin Alman ekonomisine tek başına ne kadar zarar verdiğine ilişkin güvenilir bir hesaplama bulunmuyor. Buna karşılık ülkedeki genel nitelikli iş gücü açığının ekonomik etkisi milyarlarca Euro ile ölçülüyor.

Alman Ekonomi Enstitüsü, nitelikli personel eksikliği nedeniyle 2024 yılında yaklaşık 49 milyar Euro'luk üretim potansiyelinin kaybedildiğini hesapladı. Enstitünün 2027 için tahmini 74 milyar Euro.

Bu rakamlar yalnızca yabancı çalışanları veya denklik işlemlerindeki gecikmeleri kapsamıyor. Almanya'daki nitelikli iş gücü açığının tamamının ekonomiye etkisini gösteriyor. Ancak yerli iş gücünün demografik değişim nedeniyle önümüzdeki yıllarda azalması beklenirken, ülkede bulunan yetişmiş çalışanların kendi mesleklerinde istihdam edilmesi daha fazla önem kazanıyor.

Almanya açısından sorun yalnızca yurt dışından yeni personel bulmakla da sınırlı değil. Uzun süren vize, resmi işlem ve denklik süreçleri, ülkeye gelmek isteyen bazı nitelikli çalışanların daha süreç tamamlanmadan vazgeçmesine neden olabiliyor.

OECD'nin 2023 verilerinde Almanya, yüksek nitelikli yabancı çalışanlar açısından incelenen 38 ülke arasında çekicilik bakımından 15'inci sırada bulunuyordu. Kanada, ABD, İngiltere ve İsveç Almanya'nın önünde yer aldı.

Almanya'dan ayrılan yaklaşık 2 bin yabancı çalışanla yapılan daha önceki bir araştırmada da katılımcıların yüzde 27'si yaptıkları iş için fazla nitelikli olduklarını düşündüklerini belirtti. Bu kişilerin yüzde 65'i basit yardımcı ve başlangıç seviyesindeki işlerde çalışmıştı.

Çalışma koşulları da yabancı personelin Almanya'da kalıp kalmamasında etkili olabiliyor. 2023'te 224 Filipinli bakım çalışanıyla gerçekleştirilen ve temsili olmayan bir araştırmada katılımcıların yaklaşık üçte ikisi ırkçılık veya başka bir ayrımcılık türü yaşadığını bildirdi. Yaklaşık yarısı ise takip eden beş yıl içinde Almanya'dan ayrılmayı düşündüğünü belirtti. Araştırmanın sınırlı örneklemi nedeniyle sonuçların bütün yabancı bakım çalışanlarına genellenmesi mümkün değil.

Tek merkezden daha hızlı işlem talebi

Denklik sistemine yönelik çözüm önerilerinin başında işlemlerin daha öngörülebilir hale getirilmesi geliyor. İşverenlerin ve çalışanların yalnızca sürecin ne kadar sürebileceğini değil, kararın ne zaman çıkacağını da mümkün olduğunca erken öğrenebilmesi isteniyor.

Denklik, oturum izni ve dil desteğinin tek bir merkez üzerinden yürütülmesi öneriler arasında. Kişinin geldiği ülkeden bazı belgelerin temin edilemediği veya yabancı eğitim ile Alman yeterlilik sisteminin doğrudan karşılaştırılamadığı durumlarda ise pratik mesleki becerilerin daha fazla dikkate alınması gündeme getiriliyor.

Bertelsmann Vakfı da "One-Stop-System" olarak adlandırılan tek merkezli bir yapı kurulmasını, resmi işlemlerin daha hızlı dijitalleştirilmesini ve eksik belgelerin yeterlilik analizleri ile beceri tespitleri üzerinden telafi edilebilmesini öneriyor.

Almanya'daki personel ihtiyacı ise yüksek seviyesini koruyor. Federal İş Ajansına göre 2025 yılında 157 meslek grubu personel açığı bulunan alanlar arasında yer aldı. Yabancı çalışanların iş gücü piyasasındaki payı artarken, tartışma artık yalnızca Almanya'ya kaç kişinin getirilebileceğine değil, ülkede bulunan nitelikli çalışanların kendi mesleklerinde ne kadar hızlı görevlendirilebildiğine de odaklanıyor.