Avrupa Birliği (AB), internet siteleri ve mobil uygulamalarda tüketicileri yanıltan uygulamalara karşı kapsamlı bir yasa hazırlıyor. Avrupa Komisyonunun üzerinde çalıştığı düzenlemeyle abonelik iptalini zorlaştıran sistemler, sahte indirimler ve kullanıcıları alışverişe yönlendiren 10 farklı dijital tuzak yasaklanacak. Kuralları ihlal eden şirketlere küresel cirolarının yüzde 6'sına kadar para cezası verilebilecek.
Dijital Adillik Yasası taslağının çarşamba günü kamuoyuna açıklanması bekleniyor. Düzenleme, özellikle internet alışverişleri, ücretli abonelikler, mobil uygulamalar ve video oyunlarında tüketici haklarını güçlendirmeyi amaçlıyor.
Taslağın kabul edilmesi halinde 2005 yılından beri yürürlükte bulunan AB Haksız Ticari Uygulamalar Direktifi kaldırılacak. Yeni kurallar, ayrıca ulusal mevzuata aktarılmasına gerek kalmadan 27 AB ülkesinin tamamında doğrudan uygulanacak.
İnternet sitelerindeki 10 dijital tuzak yasaklanacak
Yeni düzenlemenin merkezinde, tüketicilerin kararlarını etkilemek amacıyla kullanılan ve dijital dünyada "karanlık tasarım" olarak bilinen yöntemler bulunuyor. Komisyon, belirlediği 10 uygulamanın her koşulda haksız ticari davranış sayılmasını istiyor.
Buna göre bir hizmete üye olmayı kolaylaştırırken abonelikten ayrılmayı zorlaştırmak yasaklanacak. Fiyatların veya otomatik yenileme koşullarının kullanıcıdan gizlenmesine de izin verilmeyecek.
Tüketicilere başka seçenekleri olmadığı izlenimini vermek, ürünlerin stok durumu ya da popülerliği hakkında yanıltıcı bilgiler sunmak da yasak kapsamına alınacak. Özellikle alışveriş sırasında sürekli gösterilen "Son ürünler" veya benzeri stok uyarıları, gerçeği yansıtmadığında yasaklanacak.
Taslak, alışveriş sepetine önceden işaretlenmiş seçeneklerle ek ürün veya miktar eklenmesini de engelliyor. Bir teklifi reddeden kullanıcıya yanlış karar verdiği hissini veren mesajlar ve kararını değiştirmesi için sürekli karşısına çıkarılan bildirimler de yasaklanacak.
Kafa karıştıran çift olumsuz ifadelerle kullanıcıları yönlendirmek ve gerçekte kimse iletişim kurmadığı halde yeni mesaj gelmiş gibi sahte bildirim göstermek de yasaklanacak yöntemler arasında yer alıyor.
Bu uygulamalar doğrudan haksız kabul edileceği için denetim makamlarının her olayda tüketicinin zarar gördüğünü ayrıca kanıtlaması gerekmeyecek. Avrupa Komisyonu, ilerleyen dönemde yeni manipülasyon yöntemlerini de yasak listesine ekleyebilecek.
Ücretsiz deneme sonrası otomatik ücret kesilemeyecek
Düzenlemenin tüketiciler açısından en önemli değişikliklerinden biri ücretli aboneliklerin iptal edilmesini kolaylaştıracak olması.
Şirketler, internet üzerinden sunulan abonelik hizmetlerinde kullanıcıların kolayca ulaşabileceği bir "Sözleşmeyi burada sonlandır" butonu bulundurmak zorunda kalacak.
Ücretsiz deneme süresi sunan hizmetler de kullanıcıların açık onayı olmadan ücretli aboneliğe geçemeyecek. Böylece ücretsiz deneme süresi sonunda tüketicilerin bilgisi dışında para tahsil edilmesinin önüne geçilmesi hedefleniyor.
Otomatik yenilenen aboneliklerde müşterilere yenileme öncesinde hatırlatma yapılması da zorunlu hale gelecek. Ayrıca tüketicilere müşteri hizmetlerinde gerçek bir insanla görüşme hakkı tanınacak.
İnternet alışverişlerinde ödeme aşamasına gelindiğinde ortaya çıkan kaçınılmaz ek ücretler de yasaklanacak. Gerçek bir rakibin satış fiyatı yerine üreticinin tavsiye ettiği fiyat üzerinden hesaplanan yanıltıcı indirimlere izin verilmeyecek.
Stok tutmadan ürün satan ve siparişleri başka tedarikçiler üzerinden müşterilere ulaştıran işletmelerin yanıltıcı beyanları da yasak kapsamına alınacak.
Çocukların oyun içi harcamalarına sınırlama geliyor
Yeni yasada çocukların dijital ortamda korunmasına da geniş yer ayrılıyor.
Video oyunlarında çocuklara yönelik ücretli rastgele ödül kutuları (loot box) ve para harcayan oyunculara avantaj sağlayan "öde ve kazan" (pay-to-win) sistemleri yasaklanacak.
Oyunlarda kullanılan sanal para birimlerinin gerçek para karşılığının açıkça gösterilmesi gerekecek. Çocuk hesaplarında oyun içi para birimi kullanımı varsayılan olarak kapalı olacak. Bu özellik ancak ebeveyn onayıyla açılabilecek.
Çocukların internet üzerindeki davranışlarına ve kişisel profillerine göre reklam hedeflemesi yapılması da yasaklanacak. Bu kural yalnızca Dijital Hizmetler Yasası kapsamındaki büyük platformları değil, bütün ticari işletmeleri kapsayacak.
Yeni düzenlemeyle yetişkinler dahil tüm kullanıcılara bazı dijital özellikleri kapatma hakkı verilecek. Videoların otomatik oynatılması, kişinin kendi faaliyetleriyle ilgisi olmayan bildirimler ve uygulamaya sürekli giriş yapılmasını teşvik eden ödül sistemleri kullanıcı isteğiyle devre dışı bırakılabilecek.
İnsanlarla duygusal bağ kuruluyormuş izlenimi vererek uygulamada geçirilen süreyi artırmayı amaçlayan yapay zeka sohbet özelliklerinin de kapatılabilmesi gerekecek.
Şirketlere cirolarının yüzde 6'sına kadar ceza
Taslakta yapay zeka destekli alışveriş asistanları için de ilk kez AB tüketici hukuku kapsamında özel kurallar getiriliyor.
Kullanıcılar, yapay zeka asistanlarının hangi satın alma işlemlerinde kendilerinden onay almak zorunda olduğunu belirleyebilecek. Bu sistemlerin sponsorlu ürün önerilerini de açıkça belirtmesi gerekecek.
Kurallara uymayan şirketler için ağır yaptırımlar öngörülüyor. Avrupa Komisyonu, ihlaller nedeniyle şirketlere dünya genelindeki yıllık cirolarının yüzde 6'sına kadar para cezası verebilecek.
Komisyonun etki analizine göre düzenleme, 2025-2035 döneminde tüketicilerin toplam 88,4 milyar Euro tutarında maddi kayba uğramasını önleyebilir.
Haksız uygulamalar nedeniyle kaybedilen zaman da hesaba katıldığında yıllık toplam faydanın 13,7 milyar Euro'ya ulaşacağı tahmin ediliyor. İşletmelere getireceği yıllık ek maliyetin ise uygulamalar arasındaki çakışmalar dikkate alındığında 678 milyon Euro olacağı hesaplanıyor.
Almanya yeni düzenlemeye karşı çıkıyor
Avrupa Komisyonunun hazırlığına Almanya'dan itiraz geldi. Agence Europe'un aktardığına göre Federal Hükümet, 14 Ekim tarihli gayriresmi görüş belgesinde yeni ve kapsamlı bir yasa çıkarılması yerine mevcut tüketici koruma düzenlemelerinin değiştirilmesini savundu.
Berlin yönetimi, Haksız Ticari Uygulamalar Direktifi'nin doğrudan uygulanacak bir AB tüzüğüne dönüştürülmesinin neden gerekli olduğunun henüz yeterince ortaya konulmadığını belirtti.
Düzenlemenin hazırlıklarını yürüten AB Tüketici Haklarından Sorumlu Komisyon Üyesi Michael McGrath ise iş dünyasının kaygılarını gidermeye çalışıyor.
McGrath, geçen yıl Brüksel'de düzenlenen bir perakende zirvesinde yeni yasayı "Hem tüketicilerin hem de işletmelerin yararına bir girişim" olarak tanımlamış, düzenlemenin şirketlerin idari yüklerini de azaltacağını savunmuştu.
Taslağın yürürlüğe girebilmesi için önce Avrupa Parlamentosu ve AB üyesi ülkeler arasında anlaşma sağlanması gerekiyor. Nihai onayın ardından yeni kurallar, yasanın yürürlüğe girmesinden 12 ay sonra uygulanmaya başlayacak.